Nhìn 3 nước láng giềng mới thấy BHXH chủ hộ Việt Nam còn 3 bất cập
Chủ trương đưa chủ hộ vào lưới an sinh là đúng, nhưng bắt chủ hộ trên 1 tỷ đóng một mức 29,5% trong khi Thái Lan Malaysia cho tự chọn gói có nhà nước hỗ trợ. So sánh để thấy 3 chỗ vênh cần sửa.
Chủ trương đưa chủ hộ vào lưới an sinh là đúng, không ai cãi. Nhưng cách làm hiện nay bắt chủ hộ doanh thu trên 1 tỷ đóng bắt buộc một mức 29,5%, trong khi nhìn sang Thái Lan, Malaysia và Trung Quốc, tiểu thương được tự chọn gói vừa túi, nhà nước còn bỏ tiền hỗ trợ. So sánh không phải để chê mà để thấy 3 chỗ vênh cần sửa, càng sớm càng đỡ tốn tiền của dân.
Thái Lan cho chọn gói, nhà nước góp thêm
Thái Lan có chế độ Điều 40 dành riêng cho lao động tự do gồm tiểu thương, nông dân, xe ôm, freelancer. Người tham gia tự chọn 1 trong 3 gói: 70 baht một tháng khoảng 50.000 đồng hưởng ốm đau tai nạn tử tuất, 100 baht khoảng 72.000 đồng thêm trợ cấp tuổi già, 300 baht khoảng 215.000 đồng thêm trợ cấp con nhỏ. Gói càng cao quyền lợi càng dày.
Điểm hay nhất là nhà nước góp thêm vào gói tuổi già: tham gia gói 100 baht được nhà nước thêm 50 baht, gói 300 baht được thêm 150 baht mỗi tháng. Năm 2025 Thái Lan còn tăng quyền lợi ốm đau, tai nạn, tử tuất mà không tăng mức đóng, hiện hơn 505.000 người tham gia. Triết lý của họ rõ ràng: tiền ít cũng được bảo vệ, nhà nước đỡ một tay để dân chịu vào lưới.
Malaysia nhà nước trả đến 100% tiền đóng
Malaysia có chế độ bảo hiểm cho người làm tự do với 4 gói từ 13 ringgit đến 49 ringgit một tháng, tức khoảng 70.000 đến 280.000 đồng. Bắt buộc chỉ áp dụng với nhóm rủi ro cao như tài xế chở khách, còn lại tự nguyện.
Ngân sách Malaysia còn trả thay tiền đóng: nhóm khó khăn được trả 100% cả năm, nhóm phổ thông được trả 70%, người dân chỉ bỏ 30% khoảng 70 ringgit một năm. Cách làm này kéo được đông người vào hệ thống mà không ai kêu nặng gánh, vì gánh nặng được chia ba giữa dân, nhà nước và quỹ.
Trung Quốc cho chọn 9 nấc, bỏ rào cản hộ khẩu
Trung Quốc có chế độ dành cho người làm tự do gồm hộ kinh doanh không thuê lao động, shipper, tài xế công nghệ, freelancer. Nguyên tắc là tự nguyện tham gia bảo hiểm hưu trí và y tế theo diện người lao động, không bắt buộc.
Người tham gia tự chọn nấc đóng từ 60% đến 300% lương bình quân địa phương, có nơi chia đến 9 nấc chi tiết. Tỷ lệ đóng hưu trí là 20%, trong đó 8% vào tài khoản cá nhân. Đóng theo tháng, quý hay năm đều được, năm nào khó khăn chọn nấc thấp, năm nào khá chọn nấc cao.
Hai điểm đáng học nhất là từ 2025 Trung Quốc xóa rào cản hộ khẩu khi tham gia tại nơi làm việc, buôn bán ở đâu đóng ở đó, và nhóm khó khăn được trợ cấp đến 80% tiền đóng thực tế. Người yếu thế được đỡ chứ không bị ép cùng một mức với người khá.
Bất cập 1: mức đóng cào bằng, nhà vừa vượt ngưỡng đã hụt hơi
Việt Nam quy định tổng mức đóng 29,5% mức lương tự chọn, trong đó 25% là bảo hiểm xã hội (22% quỹ hưu trí tử tuất và 3% quỹ ốm đau thai sản theo Điều 33 Luật BHXH 2024) cộng 4,5% bảo hiểm y tế, thấp nhất 746.350 đồng một tháng. Con số này gấp 3 đến 15 lần các gói của Thái Lan và Malaysia, trong khi thu nhập tiểu thương mình chưa chắc đã hơn họ.
Vênh nhất ở ngưỡng 1 tỷ cào bằng. Hộ doanh thu 1,05 tỷ bị tính giống hộ 5 tỷ, vừa đóng thuế trên phần vượt ngưỡng vừa gánh bảo hiểm bắt buộc cùng một mức sàn. Tiểu thương sát ngưỡng chịu cú đúp trong khi sức gánh khác nhau một trời một vực. Thái Lan, Malaysia và Trung Quốc đều không dùng ngưỡng cứng kiểu này, họ cho chọn gói theo túi tiền nên không ai bị ép quá sức.
Bất cập 2: giai đoạn chuyển tiếp 6 tháng chưa ai dám chắc
Từ 01/01/2026 nhóm trên 1 tỷ thuộc diện bắt buộc, nhưng nhóm đã đóng từ 01/7/2025 mà nay dưới 1 tỷ thì dừng thu từ 01/7/2026, còn 6 tháng đầu năm xử lý thế nào thì văn bản hướng dẫn ghi chờ ý kiến chỉ đạo. Dân không biết mình nợ hay không, cán bộ cơ sở cũng lúng túng vì mỗi nơi hiểu một kiểu.
Chỗ này cần một văn bản chốt một lần: 6 tháng chuyển tiếp tính hay xóa, ai nợ ai hoàn, hạn xử lý đến bao giờ. Để càng lâu càng nhiều hồ sơ treo, sau này đối chiếu lại càng rối.
Bất cập 3: không có gói nhẹ cho người thu nhập thấp
Luật hiện nay chỉ có một khung từ mức tham chiếu đến 20 lần, không có gói tối thiểu kiểu Thái Lan cho người thu nhập thấp. Nhà nào ế ẩm vẫn phải đóng sàn 746.000 đồng hoặc bỏ hẳn sang tự nguyện rồi mất liên tục. Trong khi nhóm dưới 1 tỷ đến 2029 mới bắt buộc, khoảng trống giữa hai nhóm không có cầu nối mềm.
3 kiến nghị cụ thể
Thứ nhất, phân tầng mức đóng theo doanh thu thay vì một sàn chung. Nhóm 1-3 tỷ đóng gói nhẹ, nhóm trên 3 tỷ đóng đầy đủ, học cách Thái Lan chia 3 gói và Trung Quốc chia 9 nấc.
Thứ hai, ngân sách hỗ trợ một phần tiền đóng cho nhóm cận ngưỡng và nhóm mới vào 2-3 năm đầu, như Malaysia trả 70-100% và Trung Quốc trợ cấp đến 80% cho nhóm khó khăn. Số tiền hỗ trợ nhỏ nhưng kéo được hàng trăm nghìn hộ vào lưới, rẻ hơn nhiều so với chi phí truy thu và xử lý nợ sau này.
Thứ ba, chốt ngay văn bản xử lý 6 tháng chuyển tiếp đầu năm 2026 và cho phép báo giảm online liên thông dữ liệu thuế, để dân không phải chạy hai nơi xin hai tờ giấy xác nhận cùng một con số doanh thu.
An sinh cho tiểu thương là chủ trương nhân văn, nhưng nhân văn phải đi cùng vừa túi. Sửa 3 chỗ này, chính sách mới thực sự đi vào chợ.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1. Thái Lan cho tiểu thương đóng bảo hiểm bao nhiêu?
3 gói tự chọn 70, 100 và 300 baht một tháng, tương đương khoảng 50.000 đến 215.000 đồng. Nhà nước góp thêm vào gói tuổi già, năm 2025 tăng quyền lợi mà không tăng mức đóng.
2. Malaysia hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm thế nào?
Ngân sách trả 70-100% tiền đóng cho nhóm đủ điều kiện, người dân chỉ bỏ khoảng 70 ringgit một năm cho gói tiêu chuẩn. Bắt buộc chỉ với nhóm rủi ro cao.
3. Trung Quốc cho người làm tự do đóng bảo hiểm ra sao?
Tự nguyện, tự chọn nấc đóng từ 60% đến 300% lương bình quân địa phương, hưu trí đóng 20% trong đó 8% vào tài khoản cá nhân. Xóa rào cản hộ khẩu từ 2025, nhóm khó khăn được trợ cấp đến 80%.
4. Chủ hộ Việt Nam doanh thu trên 1 tỷ phải đóng bao nhiêu?
Tổng 29,5% mức lương tự chọn gồm 25% BHXH và 4,5% BHYT, thấp nhất 746.350 đồng một tháng. Dưới 1 tỷ không bắt buộc, từ 01/7/2029 toàn bộ chủ hộ còn lại vào diện bắt buộc.
5. 6 tháng đầu 2026 đóng thừa thiếu xử lý sao?
Văn bản hiện hành ghi chờ ý kiến chỉ đạo, chưa có đáp án cuối. Đây là một trong 3 bất cập bài viết kiến nghị chốt sớm.
6. Kiến nghị chính của bài viết là gì?
Phân tầng mức đóng theo doanh thu, ngân sách hỗ trợ nhóm cận ngưỡng 2-3 năm đầu, và chốt văn bản xử lý giai đoạn chuyển tiếp kèm báo giảm online liên thông thuế.
Bài viết được thực hiện bởi Đội ngũ Chuyên gia Thuế TADA.
Cập nhật: 09/2026 Nguồn tin: Luật BHXH 2024, , Công văn 2220/BHXH-QLT, Công văn 2792/BHXH-QLT, Công văn 5628/BHXH-QLT, Bộ Lao động Thái Lan (mol.go.th), PERKESO Malaysia (perkeso.gov.my), Sở Nhân xã Quảng Đông và Tấn Thành Trung Quốc (2026), vietnam.vn (21/9/2026)
Xem thêm
- Kinh doanh sàn thương mại điện tử: Xuất hóa đơn sao cho đúng chuẩn 2026?
- Kế hoạch xuất hóa đơn điện tử đúng quy định năm 2026 và lộ trình gỡ bỏ nỗi lo xử phạt
- Trả lương người thân: hồ sơ hợp thức hóa chi phí 2026
Căn cứ pháp lý: Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15; Nghị định 158/2025/NĐ-CP; Nghị định 141/2026/NĐ-CP; Nghị định 161/2026/NĐ-CP.